Πωγώνι...

του Μάνου Κουμέλη από το shortlist

Μία από τις περιοχές της Ηπείρου που άρχισαν να γίνονται γνωστές τα τελευταία χρόνια είναι το Πωγώνι. Πρόκειται για ακριτική περιοχή της Περιφερειακής Ενότητας Ιωαννίνων, στο βορειοδυτικό της τμήμα.
Το 2010, με τον «Καλλικράτη» δημιουργήθηκε ο Δήμος Πωγωνίου, στον οποίο συμπεριλήφθηκαν και οικισμοί που δεν ανήκουν ιστορικά στο Πωγώνι, όπως η πρωτεύουσα του Δήμου, το ιστορικό Καλπάκι. Ως ιστορική έδρα του Δήμου ορίστηκε το Δελβινάκι.

Πώς πήρε το όνομά του το Πωγώνι;
Για πολλά χρόνια, ιδίως από τον 19ο αιώνα, υπήρχε η εντύπωση ότι η λέξη Πωγώνι συνδέεται με τον αυτοκράτορα του Βυζαντίου Κωνσταντίνο Δ’, που είχε το προσωνύμιο «πωγωνάτος» (γενειοφόρος). Σύμφωνα με τη σχετική παράδοση, ο Κωνσταντίνος Δ’ πέρασε από το Πωγώνι κατά την επιστροφή του από εκστρατεία στη Σικελία. Νεότερες ιστορικές έρευνες απέδειξαν ότι ο «πωγωνάτος» ήταν ο Κώνστας Β’, πατέρας του Κωνσταντίνου Δ’. Αυτός όντως εκστράτευσε στην Ιταλία, σε αντίθεση με τον γιο του που δεν πήγε ποτέ εκεί. Στην Ιταλία όμως έφτασε με πλοία, ξεκινώντας από την Αττική, τον Πειραιά προφανώς, καθώς προηγουμένως βρισκόταν στην Αθήνα. Δεν πέρασε ποτέ από το Πωγώνι και δολοφονήθηκε στην Ιταλία το 668.

Η λέξη Πωγώνι είναι σλαβικής προέλευσης. Προέρχεται από τη λέξη pogonb, που σημαίνει «μονοπάτι, πέρασμα» και ξεκίνησε ως μικροτοπωνύμιο, που περιέγραφε το πέρασμα μεταξύ του ελληνικού και του αλβανικού Πωγωνίου, μεταξύ της Νεμέρτσικας (οροσειρά που ανήκει σήμερα σε Ελλάδα και Αλβανία) και του όρους Μπουρέτο ή το σημείο-πέρασμα στο Μολυβδοσκέπαστο. Το τοπωνύμιο αυτό επεκτάθηκε στη συνέχεια για όλη την περιοχή, γνωστή στη συνέχεια ως Πωγώνι. Αυτή είναι η εκδοχή που υιοθετεί ο Ορέστης Ε. Ίσος στο βιβλίο του «Πωγωνύμια».

Τη σλαβική προέλευση της λέξης υιοθετεί και ο Ιωάννης Λαμπρίδης, στα «Πογωνιακά» (1886), που περιέχονται στα «ΗΠΕΙΡΩΤΙΚΑ ΜΕΛΕΤΗΜΑΤΑ». Όμως την αποδίδει σε κάποιον «ξένο», που ονομαζόταν Πογώνης και σταδιακά δόθηκε σε όλη την περιοχή. Αυτή η ερμηνεία είναι σχεδόν βέβαιο ότι είναι εσφαλμένη.

Πιο πιθανό όμως είναι το όνομα Πωγώνι να συνδέεται ετυμολογικά με το βουλγαρικό pogon: δασώδης περιοχή. Με βάση αυτό σχηματίζεται η λέξη *πογονιά (δασώδης περιοχή), η οποία παράγεται από το *πογόνι» (δάσος)+ προσθήκη του επιθήματος -ιά. Το * δηλώνει αμάρτυρο τύπο της λέξης. Αυτή η εκδοχή προέρχεται από το ΕΤΥΜΟΛΟΓΙΚΟ ΛΕΞΙΚΟ ΤΩΝ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΟΙΚΩΝΥΜΙΩΝ του Χαράλαμπου Π. Συμεωνίδη. Χωριό με το όνομα Πογωνιά υπάρχει στην Αιτωλοακαρνανία. Ο Χ.Π. Συμεωνίδης ετυμολογεί και τη λέξη Πωγωνιανή (παλαιότερα Βοστίνα, ένας από τους μεγαλύτερους οικισμούς του Πωγωνίου) από το αμάρτυρο σλαβικό *Pogonjane, «κάτοικοι δασώδους περιοχής». Γενικότερα, η κατάληξη -άνη και -ανη στα τοπωνύμια δηλώνει, σχεδόν πάντα, σλαβική προέλευση λέξης.