Η ιστορία πίσω από το έθιμο.Χάσαμε τα κλειδιά, ένα κόσμημα, ένα σημαντικό χαρτί; Η επίκληση «Άγιε Φανούριε, φανέρωσέ το» παραμένει ζωντανή σε πολλά ελληνικά σπίτια και συνοδεύεται από την υπόσχεση για να
φανουρόπιτα. Πώς όμως συνδέθηκε ο Άγιος Φανούριος με όσα χάνονται και γιατί η αναζήτησή τους κατέληξε να περνά από την κουζίνα;
Η φανουρόπιτα φτιάχνεται κυρίως στις 26 και 27 Αυγούστου, παραμονή και ανήμερα της γιορτής του Αγίου Φανουρίου. Δεν περιορίζεται όμως σε αυτές τις δύο ημέρες. Η λαϊκή παράδοση θέλει να την ετοιμάζουμε κάθε φορά που ζητάμε από τον Άγιο να μας βοηθήσει να βρούμε κάτι χαμένο ή να μας «φανερώσει» κάτι που περιμένουμε. Πίσω από το έθιμο υπάρχει μια ιστορία αρκετά πιο σύνθετη από τη γνωστή νηστίσιμη συνταγή.
Ο Άγιος που πρώτα «φανερώθηκε» ο ίδιος
Για τη ζωή του Αγίου Φανουρίου οι ιστορικές πληροφορίες είναι ελάχιστες. Σε αντίθεση με άλλους αγίους των πρώτων χριστιανικών αιώνων, δεν διαθέτουμε μια παλιά και καλά τεκμηριωμένη βιογραφική παράδοση γύρω από το πρόσωπό του. Η λατρεία του εμφανίζεται στις πηγές αρκετά αργότερα και συνδέεται στενά με τη Ρόδο. Σύμφωνα με μεταγενέστερη αγιολογική παράδοση, κατά τη διάρκεια εργασιών στα ερείπια παλαιού ναού βρέθηκε μια εικόνα ενός άγνωστου έως τότε στρατιωτικού αγίου. Πάνω της διακρινόταν το όνομα Φανούριος, ενώ γύρω από τη μορφή του υπήρχαν παραστάσεις από το μαρτύριό του.
Η βυζαντινολόγος Μαρία Βασιλάκη-Μαυρακάκη, που έχει μελετήσει τη λατρεία και την εικονογραφία του Αγίου, τοποθετεί την εμφάνιση της λατρείας του στη Ρόδο και την εξάπλωσή της στην Κρήτη ήδη από τις αρχές του 15ου αιώνα.
Πώς συνδέθηκε με τα χαμένα αντικείμεναΕίναι εύκολο να θεωρήσουμε ότι όλα ξεκίνησαν από το όνομα Φανούριος και τη σύνδεσή του με το ρήμα «φανερώνω». Η ιστορία όμως δεν σταματά σε ένα λογοπαίγνιο. Στις παλαιότερες αφηγήσεις θαυμάτων του Αγίου υπάρχουν περιστατικά στα οποία αποδίδεται σε εκείνον η εύρεση χαμένων ζώων και αντικειμένων.
Καταγράφονται επίσης θεραπείες ανθρώπων και ζώων. Η ιδιότητά του ως βοηθού στην αναζήτηση του χαμένου φαίνεται επομένως να έχει αρκετά βαθιές ρίζες μέσα στην ίδια τη λατρεία του.
Σταδιακά το «χαμένο» απέκτησε πολύ ευρύτερη έννοια. Δεν ήταν πια μόνο ένα αντικείμενο. Στη λαϊκή παράδοση ο Άγιος Φανούριος άρχισε να καλείται να «φανερώσει» μια δουλειά, έναν σύντροφο, μια λύση σε κάποιο πρόβλημα ή γενικότερα την καλή τύχη.
Γιατί όμως φτιάχνουμε πίτα;Η φανουρόπιτα δεν είναι απλώς το γλυκό που συνηθίζεται στη γιορτή ενός αγίου. Έχει χαρακτήρα προσφοράς. Παραδοσιακά τη φτιάχνουμε, την πηγαίνουμε στην εκκλησία για να ευλογηθεί και στη συνέχεια τη μοιράζουμε. Ιδιαίτερα την παραμονή και ανήμερα της γιορτής του Αγίου, οι φανουρόπιτες συγκεντρώνονται στις εκκλησίες, ευλογούνται και κόβονται σε κομμάτια για να δοθούν στους παρευρισκόμενους.
Η πίτα δεν προορίζεται αποκλειστικά για το σπίτι εκείνου που την έφτιαξε. Το μοίρασμα είναι βασικό μέρος του εθίμου όπως ακριβώς συμβαίνει και με
την αρτοκλασία ή ακόμη και με
τα κόλλυβα.
Γιατί λέμε «Θεός σχωρέσ’ τη μάνα του Αγίου Φανουρίου»;Είναι ίσως η γνωστότερη φράση που συνοδεύει το μοίρασμα της φανουρόπιτας. Σύμφωνα με τον λαϊκό μύθο, η μητέρα του Αγίου ήταν αμαρτωλή και εκείνος επιθυμούσε οι άνθρωποι να προσεύχονται για τη συγχώρεση και τη σωτηρία της ψυχής της. Ωστόσο, εδώ η λαϊκή παράδοση έχει συχνά παρουσιαστεί ως ιστορική βιογραφία. Δεν διαθέτουμε αξιόπιστες ιστορικές πηγές που να μας δίνουν πληροφορίες για τη μητέρα του Αγίου Φανουρίου ή να επιβεβαιώνουν τη συγκεκριμένη ιστορία. Η αφήγηση ανήκει στη λαϊκή παράδοση που αναπτύχθηκε γύρω από τη λατρεία του.
Φανουρόπιτα με 7, 9 ή 11 υλικά;
Δεν υπάρχει μία μοναδική συνταγή φανουρόπιτας ούτε ένας υποχρεωτικός αριθμός υλικών. Οι πιο γνωστές εκδοχές περιλαμβάνουν 7 ή 9 υλικά, ενώ συναντώνται και συνταγές με 11. Στη λαϊκή παράδοση οι αριθμοί αυτοί απέκτησαν συμβολικές ερμηνείες, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι υπάρχει κάποιος εκκλησιαστικός κανόνας που επιβάλλει συγκεκριμένο αριθμό.
Κοινό χαρακτηριστικό των περισσότερων συνταγών είναι ότι πρόκειται για νηστίσιμη παρασκευή, χωρίς αυγά και γαλακτοκομικά.
Αλεύρι, ελαιόλαδο, ζάχαρη, πορτοκάλι, κανέλα, σταφίδες και ξηροί καρποί είναι μερικά από τα υλικά που επανέρχονται συχνότερα, αλλά οι οικογενειακές και τοπικές παραλλαγές είναι πολλές.
